Rams Park zemininde ihmal var mı, nerede hata yapıldı? Ne zaman düzelir?
Editör: Akın Ungan
Son Güncelleme /
Galatasaray'ın stadı Rams Park'ta çim zeminin bozulması gündem oldu. Ege Üniversitesi Çim Uygulama ve Araştırma Müdürü Doç. Dr. Ali Salman, Ege Üniversitesi Bayındır Meslek Yüksekokulu Çim Alan Tesisi ve Yönetimi Programı hakkında bilgi verdi.

- Haberin Kaynağı:
- Ajansspor
Salim MANAV - AJANSSPOR
Trendyol Süper Lig ve UEFA Şampiyonlar Ligi'nde başarı hedefiyle yoluna devam eden Galatasaray, stat zemininde yaşadığı problemle gündem oldu. Sarı-Kırmızılılar'ın iç saha müsabakalarını oynadığı Rams Park'ın zemini, sporcu sağlığını tehdit edecek derecede bozulmaya uğradı. Dursun Özbek yönetimi, zeminin onarılması konusunda harekete geçse de taraftarlar, yaz döneminde gerekli önlemlerin alınmadığı iddiaları üzerine eleştirilerde bulundu.
Ege Üniversitesi Çim Uygulama ve Araştırma Müdürü Doç. Dr. Ali Salman, Galatasaray'ın zeminde yaşadığı problemler üzerine Ajansspor'dan Salim Manav'ın sorularını yanıtladı. Salman, Ege Üniversitesi Bayındır Meslek Yüksekokulu Çim Alan Tesisi ve Yönetimi Programı hakkında bilgi verdi.
"Çim Uygulama ve Araştırma Merkezini kurduk"
Doç. Dr. Ali Salman, "Ülkemizde çim konusunda eğitim veren ön lisans programı 2013 yılında ilk olarak Ege Üniversitesi Bayındır Meslek Yüksekokulu’nda açılmış ve bu güne kadar mezun ettiğimiz öğrencilerimiz ağırlıklı olarak yurt içi ve yurt dışındaki futbol sahalarında görev almışlardır. Programımızın temel amacı öncelikli olarak futbol sahalarında görev alacak başarılı genç çim teknikerlerini yetiştirmektir. Mezun ettiğimiz öğrencilerimizle çok gurur duyduğumuzu belirtmek isterim.
2018 yılında ülkemizin ilk Çim Uygulama ve Araştırma Merkezini kurduk. Merkezin kurulma amacı paydaşlarımızın sorunlarına çözüm üretecek bilimsel araştırmalar yürütmektir" dedi.
Mevsimsel mi, Yapısal mı? Şu an Rams Park zemininde gördüğümüz bozulma ve kopmalar sadece soğuk hava/yağış gibi mevsimsel şartlardan mı kaynaklanıyor, yoksa yaz dönemindeki bakım veya hibrit çim dokusunda yapısal bir hata mı var?
Çim bitkileri adaptasyon yeteneği ile iki ana gruba ayrılmaktadır. Serin iklim çimleri ve sıcak iklim çimleri. Rams Park zemininde serin iklim çimi (Lolium perenne=çok yıllık çim=ingiliz çimi) kullanılıyor, diğer Istanbul takımlarında olduğu gibi. Liglerin bitiminde saha yenileme (renovasyon) çalışmalarına başlanılmakta ve Ağustos ayına kadar istenilen kalitede çim zemini oyun oynama kalitesine getirilmelidir.
Futbol sektörü son yıllarda o kadar hızlı gelişme gösterdi ki buna parallel olarak stadium mimari yapıları da değişiklik gösterdi. En önemli sorun, seyirci konforu düşünülerek inşa edilen stadyumlarda çim bitkisinin gereksinimleri göz ardı edildi. Bu konuyu biraz açıklamak gerekirse;
a- Çim çanlı bir bitkidir ve optimum gelişim sağlaması için gerek duyduğu tüm koşolların sağlanması gerekmektedir. Bunu sadece çim olara da düşünmeyebilirsiniz. Bitkisel üretimde Minimum Yasası dediğimiz bir yasa vardır. Siz bitkinin gelişmesi için tüm kuşulları optimum düzeyde sağlayıp bir koşulu minimum seviyede bıraktığınızda diğer en ideal koşullar daki minimum seviyeye göre işlevsellik görebilir. Ne demek istiyorum. Bir bitkinin sağlıklı gelişmesi için su, sıcaklı, ışık, bitiki besleme, hastalık ve zararlılarla mücadele, uygun ortam, mekaniksel desteklemeye vb. ihtiyaç duyulur. Bunlardan birini eksik yaptığınızda kalite ve verimde istenilen düzeyde sonuç alamayabilirsiniz.
b- Sorunuzun cevabına gelince; hava sıcaklığı, aşırı yağış çim bitkilerinin gelişimini doğrudan etkileyen faktörlerdir. Özellikle arena tipi (kapalı) stadyumlarda aşırı gölge alanların oluşması ve temiz hava sirkülasyonunun yeterli olmaması en büyük sorun olarak karşımıza çıkıyor. Üniversitemizde yaptığımız bilimsel araştırmalarda simüle edilen gölge alanlarda yapay ışık kaynağı olarak HPS, LED kullanılmış ve bunların etkileri sera ortamında gölge alan ve göneş alan ile kıyaslanmıştır. Araştırmalar neticesinde dünyamıza yaklaşık 150 milyon kilometer uzaklıktan gelen ve bedava olan güneş ortamı en iyi sonuçları ortaya koymuştur. Bitkiler de zaten bu doğal ortama göre kendilerini geliştirmişlerdir. Enerji kullanan yapay aydınlatmaları bitki gelişimine gölge ortama göre olumlu etki yaptığı tespit edilmiş, gölge ortamdaki bitkilerin gelişimi olumsuz yönde olmuş ve 1-2 cm kök yapısı oluşturabilmiştir.
c- Bizim stadyumlarımızda yapay ışıklar kullanılmakta, ancak ne kadar süreyle çalıştırıldığı veya çalıştırılması gerektiği ile ilgili net cevaplar alınamamakta veya bu konu netleşmemiştir.
d- Aşırı yağış, zeminin infiltrasyon (geçirgenlik) kapasitesinden daha fazla ise yüzeyde sorun oluşturabilmektedir. Afet seviyesinde oluşabilecek yoğun yağışlara da yapılabilecek pek birşey yoktur.
e- Hibrit çim, zeminin stabilizayyonu için daha önemlidir, kulanılan sentetik lifler toprak içerisinde köklerin daha rahat uzamasına destek olmaktadır. Ancak yaz döneminde kapalı stadyumda hava sirkülasyonunu gerçekleştirlmediğinde ve çim sürekli sulama yapılması gerektiği için stress koşulları meydana gelir ve ortamda hastalıkların gelişimi daha rahat olur ve bu konuda da saha bakımcıları tarafından sıklıkla hastalıklarla mücadele edilesi gerekir. Yaz döneminde saha içi sıcaklık 40-50 derecelere çıkmakta.
Stadyum Mimarisi Etkisi: Kapalı ve yüksek tribünlü stadyumlarda güneş ışığı ve hava sirkülasyonu en büyük sorun. Rams Park’ın mimari yapısı ve kullanılan suni güneş ışığı (fototerapi) sistemleri mevcut şartlarda yetersiz mi kalıyor?
En önemli sorun yeterli güneşin gelmemesi ve mevsime bağlı olarak sahanın birçok alanının gölgede kalmasıdır. Schalke 04 (Almanya), Vitesse (Hollanda), Tottenham (İngiltere), Real Madrid (İspanya) futbol takımları bildiğiniz gibi sahaları stadyumun dışına çıkarılarak güneş ışığından yeteri kadar istifade etmesi sağlanıyor. 1,4-1,7 milyar dolara tesis edilen Real Madrid’in Santiago Bernabéu stadı stadın altına 6 parka halinde indirilerek otomatik sistemli ortamda çimlerin sağlıklı kalması sağlanıyor.
Galatasaray maçında oyuncuların kolaylıkla kaymasının temel nedeni oradaki çimin kök gelişimini yeterince yapamaması olabilir. Bitki kök gelişiminde ışığın yetersiz olması önemli bir faktördür diyebiliriz.
Hastalık ve Mantar Riski: Zemindeki sararmalar ve kök tutmama problemi bir çim hastalığından veya mantar oluşumundan kaynaklanıyor olabilir mi?
Doğaya meydan okumak çok zordur. Sahada bitkinin opytimum gelişme koşulları yeterince bulunmadığından sorunlarla karşılaşılması her zaman olasıdır. Renovasyon sonrası çimi yenileseniz dahi yerli ışık ve hava sirkülasyonunun olmaması bitki gelişimini gerileten koşullar olarak söyleyebiliriz. Elbette bakımcı firma tarafından gübreleme, sulama, biçim, yapay gün ışığı verme işlemleri gerçekleştiriliyordur, lakin tüm bakım işlemleri yapılsa dahi, mininmum yasasında belirttiğim gibi ışık ve rüzgar yerli ölçüde sağlanmadıpında sorunlarla karşılaşılma olasılığı mevcuttur.
Süreç ve Sorumluluk: Nerede Hata Yapıldı?
Ülkemizde saha bakımında faaliyetlerini yürüten firmaların konularında uzman ekipler olduğunu söyleyebilirim. Çalışmalar aşamasında ihmaller yapılmış mıdır buna net bir şey söylemek mümkün değil. Ancak sadece Rams Park özelinde söylemiyorum, genel anlamda bir planlama sorunu oluyor maalesef. Lig devam ederken bir sonraki aşamada çalışmaların nasıl yapılacağı önceden planlanmalı ve zaman kaybetmeden çalışmalar takvime uygun olarak yürütülmelidir. Maçtaki yaşanan sorunda genel olarak yöneticiler bakımcı firmayı, bakımcı firma ise yöneticilerin ihmali olduğunu belirtir. Bunun yerine uzun yıllardır sahada yaşanan sorunlara çözüm üretmek adına ortak hareket edilerek üniversitelerle iş birliğine gidilmesini tavsiye ediyorum.
Zemin Dinlenme Süresi: Süper Lig, Avrupa kupaları ve yoğun maç trafiği zemini ne kadar yordu? Bu tarz hibrit zeminlerin kendini yenilemesi için ideal dinlenme ve bakım periyodu nedir?
En önemlisi ligler bitip yeni sezon başlayıncaya kadarki olan dönemde sahanın en iyi şekilde hazırlanması (hazır çim serimi, tohum ekimi) ve sağlıklı güçlü bir çim zemin ile lig maçlarına başlanılmasıdır. Elbette maçlar arasında kalan boş zamanda saha bakım çalışmaları ara ekim (tohum ekimi) ve dğer işlemleri yerine getiriyorlardır. Kullanılan çim tohumunun çimlenmesi yaklaşık bir hafta zaman alır (ortam ve toprak sıcaklığına bağlı olarak) ancak kök sistemi çok yüzeysel kalır, bu çalışma daha çok yıpranan alanların yeşil kalmasını sağlamak için yapılır. Sahalarda iki haftada bir maç yapıldığı düşünülürse taze bitkilerin kranpon ayakkabı ile darbe alması bitkinin gelişimini olumsuz etkiler. Benim bildiğim iki haftada bir sahada maç oynamasıdır. Çim üzerinde ne kadar çok baskı uygulanırsa çim kalitesi o kadar çabuk kaybolur. Örneğin, genel olarak sahalanın tüm alanına baktığınızda kale önleri ve orta saha daha çabuk yıpranır, bunun sebebi ise bu alanlarda oyuncuların daha yoğun çim bitkisine baskı uygulamasından kaynaklanır.
Drenaj ve Alttan Isıtma: Yağışlı havalarda zeminin ağırlaşması ve çamurlaşması drenaj sisteminde bir tıkanıklık olduğuna mı işaret ediyor, yoksa alttan ısıtma sisteminin yanlış derecede çalıştırılması kökleri mi zayıflattı?
Zeminin ağırlaşması yüzeyde biriken yağmur suyunun kısa sürede yüzey üstü veya yüzey altı drenaj sisteminden uzaklaştırılamamasından kaynaklanır. Yüzey altına suyun hızlı infiltre olması; yüzeydeki bitki örtüsü varlığına ve çim bitkisinin yetiştiği vejetasyon tabakasının toprak özelliğine başlıdır. Kumlu ortamda yetişen çim alanda suyun infiltire olması daha hızlı gerçekleşmekte, ağır toptaklı olan yüzeyde ise sıkıntı yaşanmaktadır. Sizler de şahit olmuşsunuzdur, yoğun yağışlarda bitki örtüsü olmayan alanda su birikmesi olurken bitki bulunana ortamda suyun infiltre olması daha çabuk gerçekleşmetedir. Bitkinin kök yapısı doğal olarak infiltrasyon hızını olumlu etkilemektedir. Oyuncunun o alanda kayıp düşmesinin temel nedeninin çim bitkisinin yeteri kadar kök geliştirememesine ve yoğun yağışa bağlıyorum. Açık alanlarda çim derinliği 15-20 cm’e ulaşırken kapalı arena tipi sahalarda olumsuz koşullar nedeni ile bu uzunluk 10 cm’in altında kalabiliyor.
Hibrit Çim Gerçeği: Hibrit çim 'bozulmaz zemin' olarak biliniyor. Hibrit sistemlerde sentetik lifler ile doğal çim arasındaki denge bozulduğunda ortaya nasıl bir tablo çıkar ve şu an Rams Park’ta yaşanan tam olarak bu mu?
Hibrit çim sadece destekleyici bir uygulamadır. 20 cm toprağa dikilen sentetik lifler genel olarak 2 x 2cm aralıklarla enjeksiyon ile dikimi yapılır ve yaklaşık bir sahaya 20 milyon sentetik lif enjekte edilir. Eğer siz doğal (canlı) çime iyi bakamazsanız sentetetik çimin çok fazla bir espirisi kalmaz. Önemli olan doğal çimin sağlıklı gelişimini sağlamaktadır. Sentetik lifler toprak stabilizasyonunu sağladığı gibi derin lifleri sayesinde köklerin gelişimi üzerine de olumlu etkileri vardır. Doğal çim çok deforme olduğu zaman zemin sentetik lif nedeni ile yeşil görüntü sağlar.
Çözüm ve Takvim: Ne Zaman Düzelir?
Ligler başlamadan önce sahanın hastalıksız, güçlü bir şekilde hazırlanması, lig maçları esnasında oluşacak tedavilerle lig süresince sahayı sağlıklı bir şekilde bakımını yapmak. Yaklaşık 25 günlük super lig arasında istenilirse saha yeniden hazır çim serimi ile yenilenebilir ve üzerine hibrit enjeksiyon işlemi gerçekleştirilebilir, tabi bu kulübün bütçesi ile alakalı bir durum. Hazır çim seriminde de iki haftalık bir süre bitkilerin toprağa kök salması için yeterli bit süredir (uygun yetişme koşulları sağlanırsa).
Acil Müdahale Yöntemleri: Maç takvimi devam ederken zemini tamamen sökmeden (serme çim yapmadan) uygulanabilecek en hızlı kurtarma reçetesi nedir?
Ankara 19 Mayıs stadyumunun hazır çim seriminde hibrit enjeksiyon yapılmadan doğrudan serme hibrit malzemedeyetiştirilmiş hazır çim hazır çim serimi kullanılmıştır.
Uzun yıllardır sahada görülen sorunun temelinde sanırım güneş ışığının yetersiliği ve hava sirkülasyonunun yetersizliği görülüyor. Ne yapılırsa yapılsın temel sorunlar düzeltilmediği sürece süreç içerisinde aynı sorunlar ile karşı karşıya gelinecektir. Açık alanda daki ekim ayında ekeceğiniz çimin pişkin hale gelmesi için en az iki ay süre gerekmektedir. Ara dönemde stadyumda yapılacak tohumlama sadece yüzeyin yeşil görünmesini sağlayacak ama kök gelişimini istenilen düzeyde geliştirmeyecektir.
Ocak ayında yapılacak olan yeni zeminde büyük bir bölümünün hibrit olması bekleniyor. Bu durum süreci kurtarabilir mi?
Hibrit dediğim gibi, mevcut çimi destekleyici bir işlemdir. Mutlaka saha zeminini haha stabil olmasını sağlayacaktır, ama yine tekrar ediyorum esas olan doğpal çimdir ve siz doğal çime ne kadar iyi bakarsanız hibrit çim uygulaması da o kadar destekleyici olur.